3.jpg

پربیننده ترین در 3 ماه گذشته

آمار بازدیدکنندگان

mod_vvisit_counterامروز250
mod_vvisit_counterدیروز567


برنامه محيط زيست سازمان ملل متحد هشدار داد؛ افت هفت متري آب درياچه اروميه PDF چاپ نامه الکترونیک
چهارشنبه ۱۷ خرداد ۱۳۹۱ ساعت ۱۸:۴۷

آذوح: برنامه محيط زيست سازمان ملل كه پيش از اين دوبار در سال‌هاي 2000 و 2006 نسبت به نابودي درياچه هامون و هورالعظيم، يكي در جنوب شرق و ديگري در جنوب غرب ايران هشدار داده بود، اين‌بار نسبت به پيامدهاي نابودي درياچه اروميه براي ساكنان منطقه هشدار داد. گزارش «يونپ» كه به عنوان گزارش ماه فوريه با عنوان «خشك شدن درياچه اروميه در ايران و پيامدهاي زيست محيطي آن» منتشر شده به خوبي روند خشك شدن درياچه اروميه را در 15 سال گذشته به تصوير كشيده و براي اين منظور به بررسي حوضه آبريز اروميه در يكصد سال گذشته پرداخته است. بر اساس گزارش سازمان ملل سطح آب درياچه به طور چشمگيري در 15 سال گذشته كاهش يافته است، به طوري كه غلظت نمك در اين درياچه به بيش از 300 گرم در ليتر يعني هشت برابر شوري آب درياها رسيده است.

البته ميزان غلظت نمك در درياچه اروميه بر اساس اعلام مسوولان ايراني بسيار بيشتر از مقدار عنوان‌شده در اين گزارش است به طوري كه به گفته عباس‌نژاد، مديركل محيط زيست استان آذربايجان غربي غلظت نمك در اين درياچه هم‌اكنون به 400 گرم در ليتر يا حالت فوق اشباع رسيده آنقدر كه تمام سطح درياچه را لايه‌يي قطور از نمك پوشانده است.

درياچه اروميه در گوشه شمال غربي ايران بيستمين درياچه بزرگ جهان و بزرگ‌ترين درياچه در خاورميانه است. طول اين درياچه 140 كيلومتر از شمال به جنوب و عرض آن 85 كيلومتر از شرق به غرب است. اين درياچه علاوه بر اينكه نزديك به 40 سال است به عنوان «پارك ملي» تحت حفاظت سازمان محيط زيست درآمده، زماني نه چندان دور يكي از معروف‌ترين تالاب‌هاي بين‌المللي جهان بود كه در سال 1971 در ليست كنوانسيون رامسر به ثبت رسيد. اما پنج سال بعد اين‌بار در سال1976 برنامه انسان و كره مسكون يونسكو، درياچه اروميه را به عنوان يكي از 50 ذخيره‌گاه زيست‌كره جهان تا آن زمان به ثبت رساند.

اروميه زيستگاه يكي ازمنحصربه فردترين گونه‌هاي ميگوي آب شور جهان يعني آرتميا اروميانا است. در اين درياچه 102 جزيره كوچك و بزرگ وجود داد كه بعضي از اين جزاير مثل جزيره اشك و كبودان از وسعت زيادي برخوردارند و زيستگاه بسياري از انواع خزندگان، پستانداران و پرندگان را تشكيل مي‌دهند. از سوي ديگر اين درياچه زماني يكي از بهترين محل‌هاي زمستان‌گذراني پرندگان مهاجر در غرب آسيا محسوب مي‌شد به طوري كه حدود 200 گونه از پرندگان در اين منطقه شناسايي و ثبت شده بود كه با آغاز خشك شدن تدريجي درياچه كاركرد زيستگاهي آن كاملا از بين رفته است. بر اساس گزارش يونپ حوضه آبخيز اروميه كه قطب كشاورزي منطقه نيز محسوب مي‌شود جمعيتي حدود 4/6 ميليون نفر را درخود جاي داده است و چنانچه اين درياچه نابود شود نه فقط ساكنان حوضه آبخيز متضرر مي‌شوند بلكه حدود 76 ميليون نفر كه داخل شعاع 500 كيلومتري درياچه اروميه در تركيه، آذربايجان، ارمنستان و ايران زندگي مي‌كنند، آسيب مي‌بينند.

 

تصاوير ماهواره‌يي منتشره توسط يونپ نشان مي‌دهد با وجود فاصله نزديك اروميه به درياچه‌هاي سوان و وان در ارمنستان و تركيه اما اين تنها درياچه اروميه است كه تا اين حد دچار تغييرات اكولوژيكي شده است. هر چند عمق آب دو درياچه ديگر در كشورهاي همسايه ايران از اروميه بيشتر است اما آيا به راستي سرنوشت اروميه ‌بايد تا اين حد متفاوت از ديگر همتايانش در كشورهاي همسايه رقم مي‌خورد؟

يونپ تاكيد مي‌كند: مساحت درياچه در بيشترين سطح ممكن در يك قرن گذشته 6100 كيلومتر بوده است اما از سال 1995 به طور كلي كاهش يافته است. بر اساس تصاوير ماهواره لندست سطح اين درياچه تا سال 2011 با 2366 كيلومتر مربع كاهش مواجه بوده است كه اين روند همچنان ادامه دارد. علت كاهش سطح درياچه عواملي همچون خشكسالي، بهره‌برداري بيش از حد از آب براي كشاورزي داخل حوضه درياچه، سدسازي و سوءمديريت عنوان شده است. علاوه بر اين، جاده‌يي در عرض اين درياچه به طول 15 كيلومتر در سال‌هاي گذشته ساخته شده كه درياچه را به دونيمه شمالي و جنوبي تقسيم كرده است كه باعث ايجاد اختلال در گردش آب درياچه و تغيير الگوي تركيبات آب در دو نيمه شمالي و جنوبي شده است.

گزارش يونپ مي‌افزايد: در همين حال دانشمندان هشدار داده‌اند كه تداوم كاهش ارتفاع آب درياچه منجر به افزايش شوري آب، از بين رفتن زنجيره مواد غذايي در درياچه، نابودي زيستگاه، ايجاد توفان نمك و تغيير اقليم گسترده در منطقه مي‌شود كه اين همه مي‌تواند اثرات منفي زيادي را بر كشاورزي و معيشت و سلامت ساكنان منطقه بگذارد. به همين دليل هم بود كه هزاران معترض در ماه آگوست و اوايل ماه سپتامبر در تبريز و اروميه به خيابان‌ها ريختند تا به كاهش سطح درياچه اروميه واكنش نشان داده و خواستار حفاظت از اين درياچه شوند. چراكه آنها مي‌ترسند كه به سرنوشت ساكنان درياچه آرال دچار شوند كه بعد از گذشت چندين دهه از خشك شدن درياچه هنوز هم با توفان‌هاي نمك معلق در هوا دست و پنجه نرم مي‌كنند.

كاهش سريع آب

سطح آب درياچه به طور چشمگيري در 15 سال گذشته كاهش يافته است. بر اساس اطلاعات حاصل از تصاوير ماهواره‌يي، آب درياچه اروميه در سال 1995 در بالاترين سطح خود يعني 1278 متر از سطح دريا بوده كه در 40 سال گذشته سابقه نداشته است. اما از سال 1955 تا سال 2011، درياچه اروميه با افت ارتفاع هفت‌متري مواجه شده است.

از آنجا كه اين درياچه نسبتا كم‌عمق است، اين كاهش آب به طور چشمگيري سطح درياچه را هم كاهش مي‌دهد. تصاوير ماهواره‌يي منتشره نشان مي‌دهد كه سطح درياچه در سال 1963 كوچك‌تر از سال 1969 بوده است اما از سال 1969 تا 1990 در وضعيت نسبتا پايداري باقي ماند و بعد از آن يك دوره ترسالي شديد را تجربه كرد و ناگهان از اوايل سال 2000 به سرعت به سمت كوچك شدن پيش رفت.

بر اساس مطالعات صورت‌گرفته در طول قرن نوزدهم ميلادي، پايين‌ترين سطح آب درياچه اروميه مربوط به سال 1937 بوده است. در سال 1937 به مدت يك سال سطح آب درياچه در ارتفاع 1273 متري از سطح دريا قرار گرفت. براساس تصاوير ماهواره‌يي در سال 2008 ميلادي نيز سطح آب درياچه همين ميزان بوده است. اما در سال 2011، افت آب از اين ميزان 5/1 متر هم فراتر رفت كه در طول صد سال گذشته سابقه نداشته است.

علل كاهش آب درياچه اروميه

از آنجا كه درياچه اروميه، پايانه حوضه آبخيز محسوب مي‌شود تنها راه خروج آب از درياچه تبخير است. اما مطالعات انجام‌شده توسط سازمان ملل نشان مي‌دهد كه 65 درصد كاهش سطح آب درياچه اروميه ناشي از تغيير اقليم و احداث كانال‌هاي انحرافي براي استفاده كشاورزي در بالادست، 25 درصد به دليل ساخت سدها و حدود 10 درصد هم به دليل كاهش بارندگي اتفاق افتاده است. يونپ با اعلام اين مطلب همچنين مي‌افزايد: اما مطالعات ديگري هم صورت گرفته كه نقش كانال‌هاي انحرافي براي مصارف كشاورزي را به عنوان مهم‌ترين دليل افت آب درياچه عنوان كرده و در كنار آن از عوامل ديگر همچون سدسازي، كمبود بارندگي، افزايش دما و خالي شدن سفره‌هاي آب زيرزميني ياد كرده است.

بر اساس اين گزارش، ميانگين بارش سالانه از سال 1967 تا 2006 به طور متوسط حدود 235 ميليمتر بوده است كه بيشترين ميزان با 440 ميليمتر در سال 1967 و كمترين ميزان بارش هم در سال 2000 با 150 ميليمتر رخ داده است. از سوي ديگر وابستگي شديد مزارع كشاورزي در حوضه آبخيز درياچه به آبياري و افزايش جمعيت در حوضه به حدود 5/6 ميليون نفر فشار مضاعفي را بر منابع آبي حوضه آبخيز اروميه تحميل كرده است كه جملگي منجر به افت ارتفاع آب و كوچك شدن سطح درياچه شده است.

اثرات از بين رفتن درياچه اروميه

افت آب درياچه منجر به افزايش غلظت نمك در حد فوق اشباع شده كه اين امر شرايط كشنده‌يي را براي تنها جانور آبزي درياچه فراهم كرده است به طوري كه امكان رشد سيست آرتميا در درياچه تقريبا به صفر رسيده است. دكتر ناصر آق، رييس پژوهشكده آرتميا و آبزيان دانشگاه آرتميا درباره وضعيت آرتميا تنها جانور آبزي درياچه اروميه مي‌گويد: ما هر ساله شاهد افت جمعيت آرتميا در درياچه هستيم و الان به علت شوري بيش از حد آب، به‌ويژه در بخش شمالي درياچه كه توسط جاده به دو نيم شده و ورودي آب هم به آن كم است، تقريبا آرتميايي وجود ندارد. وي مي‌افزايد: در فاصله سال 1990 تا 1995 گروهي از متخصصان بلژيكي در لايه نيم‌متري سطح آب درياچه اقدام به برآورد جمعيت آرتميا كردند. در آن زمان حدود 32 هزار تن سيست يا تخم آرتميا و حدود 10 برابر هم خود آرتميا برآورد شد اما امروز ديگر آرتميايي باقي نمانده است. در سال 1374 حدود 400 سيست يا تخم آرتميا در هر ليتر آب وجود داشت ولي برآوردهاي ما در سال 82 نشان داد كه اين ميزان به 29 سيست در هر ليتر كاهش يافته و از سال 1382 تاكنون نيز اين تعداد باز هم كمتر شده است و هم‌اكنون به يك سيست در هر ليتر رسيده است.

وي افزود: اگر روند به همين شكل ادامه يابد، چهار سال ديگر بخش جنوبي درياچه به دليل عمق كم كاملا خشك مي‌شود. دكتر آق هشدار داد: درياچه اروميه يك ثروت طبيعي بسيار بزرگ است. اگر اين درياچه خشك شود كشاورزي رو به نابودي مي‌رود چون يك كوير نمك به وسعت بيش از چهار هزار و 400 كيلومتر مربع تشكيل مي‌شود. ابعاد اين كوير نمك باعث مي‌شود كه آب و هواي منطقه هم تغيير كند و نمك به سمت مزارع حركت مي‌كند. پس بايد يك آموزش همگاني صورت گيرد و فرهنگ مصرف درست آب بين مردم ترويج شود تا راندمان آبياري در مزارع هم افزايش يابد.

وي تاكيد مي‌كند: در سال 1376 با يك برآورد علمي تخمين زدم كه ارزش درياچه اروميه فقط از نظر ذخاير آرتمياي درياچه اروميه معادل 10 ميليارد دلار است. اگر اين بلا بر سر درياچه نيامده بود، اين رقم امروز بسيار بيشتر بود چرا كه هر كيلو سيست آرتميا حدود 65 دلار قيمت دارد. بنابراين اين درياچه يك ثروت خدادادي بسيار بزرگ است. وي با انتقاد از روند كند تصميم‌گيري و اجراي برنامه‌هاي نجات‌بخشي درياچه اروميه توسط مسوولان گفت: امروز يك ستاد بحران براي رسيدگي به وضعيت درياچه تشكيل شده اما هنوز در عمل كاري صورت نگرفته است.

زنده‌ياد كامبيز بهرام‌سلطاني، بوم‌شناسي كه چندي قبل در اثر سرطان ريه درگذشت، تغييرات اقليمي ناشي از كاهش وسعت درياچه اروميه را به خوبي بررسي كرده است. بهرام‌سلطاني معتقد است كاهش وسعت درياچه اروميه خود مي‌تواند منجر به تغيير اقليم منطقه شود. او در مقاله‌يي مي‌نويسد: به طور كلي فرآيند تبخير كه متوسط سالانه آن از سطح درياچه در حدود 1500- 1000 ميليمتر برآورد شده است، فرآيندي خنك‌كننده و كاهنده دماي محيط است. بنابراين در نتيجه تبخيري كه از سطح درياچه صورت مي‌گيرد، بخشي از انرژي حرارتي محيط به صورت گرماي نهان (latent Energy) از محيط گرفته و دفع شده و در نتيجه آن، در اين محدوده شرايط اقليمي تعديل مي‌يابد. در حقيقت در همين شرايط اقليمي تعديل‌يافته است كه امكان سكونت و توليد در محدوده فضاي پيرامون درياچه اروميه ميسر شده است؛ اما در شرايطي كه اقليم رو به خشكي مي‌گذارد، به تبع آن شرايط زندگي و كار نيز دشوارتر شده و در وضعيت بحراني، ممكن است به طور كامل ممتنع شود.

بديهي است كه با كاهش وسعت درياچه، انرژي حرارتي دفع‌شونده نيز كاهش يافته و از اين طريق قابليت درياچه در تعديل شرايط اقليمي محيط كاهش مي‌يابد. اين عمل از يك‌سو بدان معناست كه تحت تاثير كاهش وسعت درياچه و كاهش سطح تبخير‌كننده، دماي محيط و به موازات آن خشكي محيط نيز افزايش يافته كه پيامد آن تبخير باز هم بيشتر از سطح درياچه و كاهش بازهم بيشتر از وسعت آن است. از ديدگاه تحليل سيستمي، در اين شرايط درياچه و محيط وارد يك دور فيدبك مثبت مي‌شوند. در طبيعت دورهاي فيدبك مثبت همواره به تخريب‌هاي دامنه‌دار و عميق منتهي مي‌شوند. لازم به يادآوري است كه آنچه طبيعت و اكوسيستم‌هاي طبيعي را در حالت تعادل ديناميك حفظ مي‌كند، همواره فيدبك‌هاي منفي هستند. هر كجا كه فيدبك مثبت مشاهده شد، بايد به سرعت به دنبال يافتن رد پاي انسان بود!

سهم توسعه كشاورزي در نابودي درياچه

در حوضه آبريز درياچه اروميه تاكنون 275 پروژه مورد بررسي و مطالعه قرار گرفته كه از ميان آنها 231 پروژه قابل توجيه تشخيص داده شدند. اين پروژه‌ها شامل 88 سد مخزني، 124 مورد تاسيسات انحراف و انتقال آب، 17 پروژه پمپاژ و 19 پروژه مهار سيلاب و تغذيه مصنوعي است. به اين ‌ترتيب تنها تا سال 1393 تعداد سدهاي موجود در حوضه درياچه اروميه به 40 سد مخزني و انحرافي افزايش مي‌يابد. طبق مطالعات صورت‌گرفته در طرح مديريت درياچه اروميه، عمده مصرف آب در اين حوزه شامل مصارف كشاورزي و آبزي‌پروري، صنعت و معدن و مصارف آب شرب شهري و روستايي است. از سوي ديگر در سال 1400 در محدوده درياچه سالانه حدود شش‌ميليارد متر مكعب آب مصرف خواهد شد كه 5/89 درصد آن يعني پنج ميليارد و 400 ميليون متر مكعب به بخش كشاورزي و تنها 1/9 درصد به مصرف شرب اختصاص خواهد داشت. اين در حالي است كه هم‌اكنون حداكثر راندمان آبياري در اراضي اين حوضه حدود 34 درصد است و اگر قرار باشد به جاي اصلاح شيوه‌هاي آبياري يا تغيير الگوي كشت تنها تعداد سدها را در حوزه درياچه اروميه افزايش دهيم تا سال 1400 هرساله حدود چهار ميليارد و 50 ميليون متر مكعب آب پشت سدها كه به مصرف كشاورزي مي‌رسند، هرز مي‌رود و تنها يك ميليارد و 350 ميليون متر مكعب آب درست مصرف مي‌شود.

كامبيز بهرام‌سلطاني نيز در مقاله‌يي مي‌نويسد: «30 سال قبل مساحت اراضي زير كشت حوضه آبريز درياچه اروميه 320 هزار هكتار بود، ولي امروز 680 هزار هكتار وسعت اراضي زير كشت در حاشيه درياچه است. اين يعني بيش از دو برابري سطح زيركشت، يعني نياز آبي در بالادست از طريق انتقال آب به وسيله پمپ افزايش يافته است. » به بيان ديگر، از سال 1359 تا 1389 وسعت اراضي كشاورزي معادل 5/112 درصد (برابر 360 هزار هكتار) افزايش يافته است. هرگاه براي هر هكتار 10 هزار متر مكعب آب مصرفي در نظر گرفته شود، به اين ‌ترتيب براي سطح كشت 360 هزار هكتارافزايش يافته، افزايش مصرف آب معادل 6/3 ميليارد مترمكعب شده، كه از ورودي درياچه كسر مي‌شود. وضعيت موجود بازتاب آشكار عدم تعادل ميان كميت منابع موجود آب و وسعت اراضي كشاورزي است و اين به معناي رشد ناپايدار در مفهوم واقعي آن است كه سرانجام دامن كشاورزان منطقه را نيز خواهد گرفت.

اينجاست كه ساخت اين همه سد براي خدمت به بخش كشاورزي زير سوال مي‌رود؛ كشاورزي‌اي كه 90 درصد آب حوضه را مي‌بلعد ، تنها 30 درصد آن را درست مصرف مي‌كند و مابقي را هدر مي‌دهد. توجه به اين نكته نيز ضروري است كه در اثر آب بازگشتي از فعاليت‌هاي كشاورزي از سال 80 تاكنون هر ساله به طور متوسط 5529 هزار تن نمك وارد درياچه شده است كه وضعيت درياچه را بدتر كرده است. خشك شدن درياچه اروميه بستري از نمك را با حجم تخريبي پنج ميليارد تن نمك و ساير املاح بر جا مي‌گذارد كه مي‌تواند همه اراضي كشاورزي دو استان آذري‌زبان را نابود كند. اين وضعيت هنگامي بحراني‌تر مي‌شود كه به خاطر بياوريم در اراضي كشاورزي محدوده درياچه در حال حاضر سالانه حدود يك‌ميليون‌ليتر انواع آفت‌كش و نيز حدود 92 هزار تن انواع كود شيميايي مصرف مي‌شود و مخلوط‌ شدن آنها با اين حجم نمك مي‌تواند سلامت مردم را نيز تهديد كند. ناگفته پيداست كه درياچه اروميه تا سه چهار سال آينده خشك مي‌شود و روياهاي آب‌سالاران سدساز را در زير خروارها نمك به جامانده از درياچه يكجا دفن خواهد كرد اما آن روز براي نجات منطقه از پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي و زيست محيطي درياچه ديگر دير است چرا كه فاجعه‌يي در مقياس فاجعه درياچه آرال در اين منطقه به وقوع خواهد پيوست.

برنامه محيط زيست سازمان ملل نيز يكي از پيامدهاي از بين رفتن اين درياچه را ايجاد شوره‌زاري وسيع در منطقه عنوان مي‌كند كه مي‌تواند ساكنان منطقه را به سرنوشت ساكنان اطراف درياچه آرال مبدل كند. بادهاي نمك نه تنها زمين‌هاي كشاورزي را از بين مي‌برد بلكه باعث بروز بيماري‌هاي گسترده تنفسي و چشمي و انواع سرطان‌ها در منطقه مي‌شود و ده‌ها ميليون نفر كه در شعاع چند صد كيلومتري درياچه زندگي مي‌كنند، متاثر از اين توفان‌هاي نمكي خواهند بود.

اعتماد

 

دیدگاه شما

افزودن نظر